Στιγμές απ’ τη λειτουργία της Δημοκρατίας στην Ελβετία. (Ι)


Μεταφρασμένα – παραφρασμένα (πάσα βοήθεια δεκτή) αποσπάσματα απ’ το Guidebook to Direct Democracy in Switzerland and beyond.Σελ. 15 H έντονη μορφοποίηση προστίθεται απ’ το μεταφραστή.

1. Έτος αποφάσεων.

Η Astrid R. ζει στη Ζυρίχη. Ως κάτοικος και ψηφοφόρος της πόλης, η Astrid συμμετείχε σε έξι εκλογές και 30 δημοψηφίσματα μέσα σε ένα μόνο χρόνο. Για την ίδια κάτι τέτοιο δεν ήταν υπερβολικά απαιτητικό. Είναι ευτυχής που επωμίζεται την υπευθυνότητα την οποία χρειάζεται η άμεση δημοκρατία. Ας παρακολουθήσουμε τη πολιτική ζωή μιας γυναίκας στη μεγαλύτερη πόλη της Ελβετίας στη διάρκεια ενός έτους.

Είναι πραγματική πρόκληση και χρειάζεται κάποια προετοιμασία.  Ένας πολίτης, σε μια μέρα δημοψηφίσματος, μπορεί να αποφασίσει για μια ποικιλία θεμάτων όπως   τα δίκαια μισθώματα, οι οικονομικά προσιτές ασφάλειες υγείας, οι τέσσερις ημέρες το χρόνο χωρίς αυτοκίνητα, τα ίσα δικαιώματα για τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες και η ηλεκτρική ενέργεια από μη-πυρηνικές πηγές.

«Διαβάζουμε δύο καθημερινές εφημερίδες, παρακολουθώ ειδήσεις και πολιτικά προγράμματα στην τηλεόραση και μ’ αρέσει να ακούω ραδιόφωνο στο αυτοκίνητο καθώς πηγαίνω στην εργασία  μου. Αλλά αυτό που είναι ιδιαίτερα σημαντικό είναι οι συζητήσεις που έχω με τις φίλες μου και το Σπύρο, τον άνδρα μου. Στο σπίτι συζητάμε αρκετά  για πολιτική  και οι πολιτικές συζητήσεις μας έγιναν πιο έντονες απ’ τη στιγμή που η κόρη μας έφθασε σε ηλικία που μπορεί πλέον να ψηφίζει.»

Μια Κυριακή του Μάη, η Astrid μπορούσε να ψηφίσει για εννέα ομοσπονδιακά, ένα καντονιακό και δύο τοπικά-δημοτικά ζητήματα. Υπήρχαν επίσης εκλογές για τα μέλη του γραφείου διοίκησης της εκκλησίας. Ήταν μια ιδιαίτερα απαιτητική ημέρα αποφάσεων, ακόμα και για τους σκληραγωγημένους εκλογικά και δημοψηφισματικά Ελβετούς.

Αρκετοί δημοσιολογούντες υποστήριξαν στο τύπο ότι ζητούνταν υπερβολικά πράγματα απ’ τους ψηφοφόρους. Ισχυρίζονταν πως δεν ήταν ρεαλιστικό να περιμένουμε ότι οι ψηφοφόροι θα μπορούσαν να κρίνουν και ν’ αποφασίσουν σχετικά με εννέα σύνθετα ζητήματα. Να τίθενται τόσα πολλά ζητήματα υπό την κρίση της λαϊκής ψήφου την ίδια μέρα, ήταν υπερβολικό βάρος για μια ήδη απαιτητική άμεση δημοκρατία.

Η Astrid δεν συμφωνεί με το σκεπτικισμό που αφορά τις ικανότητες των ψηφοφόρων. Δεν είναι βάρος δηλώνει εμφατικά, “είναι ζώσα πολιτική”. Υπήρχε ολοφάνερα  ο ελάχιστος δυνατός πανικός στα εκλογικά τμήματα των ελβετικών πόλεων αυτή τη Κυριακή του Μαΐου. Μάλλον το κλίμα ήταν χαλαρό, με μια αυτοπεποίθηση, προερχόμενη απ’ τη μακρά εμπειρία, πως η καταμέτρηση των ψήφων δεν θα προκαλούσε ιδιαίτερα προβλήματα.

Τα αποτελέσματα της λαϊκής ψήφου επιβεβαίωσαν μια καθιερωμένη τάση: και οι επτά λαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες απορρίφθηκαν με ξεκάθαρη πλειοψηφία, και των ψηφοφόρων και των καντονίων. «Μια ήττα για την Αριστερά» συμφωνούσαν οι εφημερίδες την επόμενη μέρα.

ΕΝΑ ΕΘΝΟΣ ΗΛΙΘΙΩΝ;

«Επτά ευφυείς λαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες, επτά ηχηρά «Όχι»: γιατί οι Ελβετοί ψήφισαν ενάντια στα ίδια τους τα συμφέρονται;» ρωτά ο Constantin Seibt απ’ την αριστερή “Wochenzeitung”, ολοφάνερα μπερδεμένος απ’ τον τρόπο με τον οποίο ψήφισαν οι πολίτες.  «Το ερώτημα είναι γιατί η πλειοψηφία των πολιτών ψήφισε πεισματικά ενάντια σε προτάσεις  που θα τους ωφελούσαν κοινωνικά ή ακόμα και ενάντια στα πραγματικά ιδιοτελή τους συμφέροντα. Είναι οι Ελβετοί ψηφοφόροι απλά ηλίθιοι;»

Αν ακολουθούσαμε το τρόπο σκέψης του Seibt, θα έπρεπε να συμπεράνουμε ότι οι Ελβετοί είναι 1) πολιτικά ανεπαρκείς 2) διεφθαρμένοι ή εύκολα αγόμενοι και φερόμενοι απ’ την προπαγάνδα ισχυρών οικονομικών συμφερόντων, 3) εύκολα καθοδηγούμενοι, όπως τα πρόβατα και, 4) ήταν πάντα έτσι: απ’ τις 172 λαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες μόνο 17 (μέχρι την 01/06/2010) έγιναν δεκτές, κι αυτές κυρίως συμβολικές και τα θέματα δεν ήταν απ’ αυτά που συναντούν ισχυρές αντιδράσεις.

Αυτό μας φέρνει μπροστά σε μια από τις μεγαλύτερες αμφισβητήσεις της Ελβετικής άμεσης δημοκρατίας: δεν είναι ενοχλητικό το γεγονός πως η πλειοψηφία των ψηφοφόρων ψηφίζει  ακατάπαυστα διαφορετικά απ’ ότι θα έπρεπε να ψηφίζει – τουλάχιστον σύμφωνα με αυτούς που πιστεύουν πως γνωρίζουν καλύτερα; Δεν είναι ενοχλητικό οι άνθρωποι να θέλουν και να μπορούν να αποφασίζουν οι ίδιοι για το τι τους ενδιαφέρει και τι όχι; Δίκαια μισθώματα, οικονομικά προσιτές ασφάλειες υγείας, τέσσερις ημέρες το χρόνο χωρίς αυτοκίνητα, ίσα δικαιώματα για τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες, ηλεκτρική ενέργεια από μη-πυρηνικές πηγές, ανανέωση της προσωρινής αναστολής για τη δημιουργία νέων πυρηνικών σταθμών παραγωγής ενέργειας, καλύτερες επιλογές για επαγγελματική εκπαίδευση των νέων: η “Wochenzeitung” πρότεινε ψήφο «Ναι» και στα επτά ζητήματα – και οι ψηφοφόροι αλλά και τα καντόνια ψήφισαν ένα ηχηρό  «Όχι» και στα επτά.

Η πλειοψηφία των Ελβετών ψηφοφόρων υποστηρίζουν τα «αστικά» κόμματα.  Είναι επιφυλακτικοί με τις αλλαγές, ιδιαίτερα με αυτές που κοστίζουν χρήματα – και σχεδόν όλα κοστίζουν χρήματα, όπως όλοι γνωρίζουν. Δεν εξανίστανται όλοι οι ηττημένοι με την ετυμηγορία των ψηφοφόρων στις 18 του Μάη: «Για να το θέσουμε απλά, εμείς στην Αριστερά πρέπει να αποδεχθούμε τις ήττες της τελευταίας Κυριακής όπως μια ποδοσφαιρική ομάδα: απλά δεν ήμασταν όσο έπρεπε καλοί στο δεύτερο ημίχρονο», έτσι το διατύπωσε ένας πολιτικός της «Εναλλακτικής λίστας» στη Ζυρίχη.

Η Astrid R. είναι πολύ εξοικειωμένη με την αίσθηση της ματαίωσης που προκύπτει όταν η πλειοψηφία ψηφίζει για άλλη μια φορά ενάντια σε αυτό που η ίδια θεωρεί σωστό. Όλοι οι Ελβετοί πολίτες έχουν βιώσει την πολιτική ήττα, όλοι έχουν υπάρξει πολλές φορές κομμάτι της μειοψηφίας: δεν υπάρχει πλειοψηφούσα θέση που μπορεί να προβλεφθεί. “Οι άνθρωποι ψήφισαν «Όχι» στη λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία «ίσα δικαιώματα για τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες» γιατί είτε νοιώθουν πως δεν τους αφορά ή γιατί σκέφθηκαν πως θα κόστιζε πολλά χρήματα. Αυτό δεν σημαίνει πως η λαϊκή πρωτοβουλία ήταν χάσιμο χρόνου. Υπήρξε πολύ συζήτηση, που συνέβαλε στο να γνωρίσουν πολλοί άνθρωποι καλύτερα το θέμα. Κάτι πετύχαμε.»

ΠΟΛΙΤΕΣ ΥΨΗΛΩΝ ΑΞΙΩΝ.

Η 18η του Μαΐου δεν ήταν το πρώτο τεστ το οποίο  έπρεπε να αντιμετωπίσουν οι πολιτικοί αυτό το χρόνο. Την 9η Φεβρουαρίου ήταν οι πρώτες εκλογές και τα πρώτα δημοψηφίσματα της χρονιάς. Όπως πάντα, τρεις ή τέσσερις βδομάδες πριν την ψηφοφορία κάθε πολίτης έλαβε μέσω ταχυδρομείου τα επίσημα έγγραφα. Σε ομοσπονδιακό (εθνικό) επίπεδο, η ψηφοφορία αφορούσε μια επέκταση της άμεσης δημοκρατίας και ένα ακόμα ζήτημα.

Astrid R.: “Νομίζω πώς είναι καλό κατ’ αρχήν ότι μπορούμε να ψηφίζουμε. Η κυβέρνηση πάντα κάνει τις δικές της προτάσεις, μιλά στους ανθρώπους και τους λέει πώς θα πρέπει να ψηφίσουν – αλλά αυτό που θα συμβεί, βεβαίως, είναι ό,τι αποφασίσει η λαϊκή ψήφος. Η κυβέρνηση είναι υποχρεωμένη να αποδεχθεί τις αποφάσεις του λαού. Επομένως δεν μπορεί να πει κανείς  πως εμείς οι πολίτες δεν έχουμε λόγο στις πολιτικές αποφάσεις. Δεν αισθάνομαι υπερφορτωμένη απ’ το γεγονός πως υπάρχουν όλο και περισσότερα δημοψηφίσματα. Δεν νομίζω ότι υπάρχουν υπερβολικά πολλά. Μπορώ ν’ αποφασίσω για μένα, αν θέλω να ψηφίσω σχετικά με ένα συγκεκριμένο ζήτημα ή όχι. Κανείς δεν στέκεται με ένα πιστόλι στο κεφάλι μου λέγοντάς μου τι να κάνω.  Μπορούμε να ψηφίσουμε αν θέλουμε, αν νοιώθουμε πως πρέπει. Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο πιστεύω ότι εδώ, στην Ελβετία, είμαστε πιο προσγειωμένοι όσον αφορά την πολιτική. Η άποψή σου έχει πραγματικά αξία, λαμβάνεις το ψηφοδέλτιο και το βιβλιαράκι του δημοψηφίσματος, με το όνομά σου πάνω σ’αυτό και μπορείς να αποφασίσεις ό,τι νομίζεις.»

Ο σύζυγός της Σπύρος βρίσκει μεγάλες διαφορές μεταξύ των πολιτικών συστημάτων της Ελλάδας και της Ελβετίας, ήδη στο δομικό επίπεδο: «Η Ελλάδα έχει μόνο ένα, λίγο πολύ, λειτουργικό κοινοβουλευτικό σύστημα απ’ το 1974. Έτσι παρ’ όλη την αρχαία κληρονομιά τους, οι Έλληνες δεν μπορούν να αντλήσουν από μια μεγάλη παράδοση δημοκρατίας. Τα πολιτικά κόμματα ακόμα παίζουν υπερβολικά μεγάλο ρόλο στη πολιτική διαδικασία. Το κράτος είναι ακόμα πάρα πολύ συγκεντρωτικό και υπάρχουν μετά βίας κάποια ελάχιστα άμεσα-δημοκρατικά δικαιώματα.» Η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία και η σχετική δημόσια συζήτηση για τη μεταρρύθμιση των πολιτικών  δικαιωμάτων δεν προκάλεσε κύματα ενδιαφέροντος.

Η πολύ μικρή συμμετοχή  (29%) έδειξε ότι οι πολίτες αξιολογούν ως χαμηλής σημασίας αυτή τη μεταρρύθμιση. Απ’ την άλλη το ξεκάθαρο  «Ναι» στη μεγέθυνση των πολιτικών δικαιωμάτων – η εισαγωγή ενός «γενικού δημοψηφίσματος» (το οποίο, όμως, στη συνέχεια φάνηκε πως είναι υπερβολικά πολύπλοκο για να εφαρμοστεί, βλ. σχετικά παράρτημα 19) και μια επέκταση στο προαιρετικό δημοψήφισμα επί των διεθνών σχέσεων – έδειξε πόσο γερά ριζωμένη είναι η άμεση δημοκρατία στην Ελβετία.

Αυτή τη φορά, μόνο οι πιο συνειδητοποιημένοι ψηφοφόροι πήραν μέρος – όπως η Astrid R. και ιδιαίτερα ο Σπύρος, οι οποίοι ψηφίζουν πάντα για λόγους αρχής («αν πιστεύω στο δημοκρατικό σύστημα, τότε έχω υποχρέωση να εξασκώ τα δημοκρατικά μου δικαιώματα»).  Όμως η ισχυρή υποστήριξη για τη διεύρυνση των πολιτικών δικαιωμάτων προήλθε απ’ όλα τα κοινωνικά στρώματα, και ιδιαίτερα αξιοσημείωτη ήταν στις γυναίκες ψηφοφόρους και στους ψηφοφόρους απ’ τις αγροτικές περιοχές.

Επιπρόσθετα στις δύο ομοσπονδιακές νομοθετικές προτάσεις που έφθασαν σε δημοψήφισμα την 9η Φεβρουαρίου, οι ψηφοφόροι είχαν επίσης ν’ αποφασίσουν πάνω σ’ έναν αριθμό άλλων ζητημάτων σε τοπικό-δημοτικο (πόλη της Ζυρίχης) και καντονιακό (Καντόνι της Ζυρίχης) επίπεδο. Όπως συμβαίνει συχνά επρόκειτο για τη χρήση του δημόσιου χρήματος. Ως ψηφοφόρος της πόλης της Ζυρίχης, η Astrid μπορούσε να ψηφίσει σχετικά με μια πρόταση για δανεισμό με στόχο την αναβάθμιση του ενεργειακού σταθμού της πόλης. Ως ψηφοφόρος του καντονιού της Ζυρίχης της ζητήθηκε να ψηφίσει για μια επιδότηση απ’ το καντόνι στους σιδηροδρόμους Glattal. Υπήρχαν επίσης εκλογές για τα Ειρηνοδικεία.

«Ψηφίζω μόνο όταν είμαι ευχαριστημένη με το επίπεδο γνώσεων που έχω για το επίδικο ζήτημα και έχω διαμορφώσει τη δική μου άποψη πάνω σ’ αυτό. Ακούω τους άλλους, αλλά διαμορφώνω τη δική μου άποψη. Δεν ακολουθώ καμία ιδιαίτερη κομματική γραμμή, αλλά οπωσδήποτε, επηρεάζομαι απ’ τις θέσεις των κομμάτων. Αν δεν καταλήξω σε μια ξεκάθαρη άποψη, δεν πηγαίνω να ψηφίσω – όπως συμβαίνει με τα Ειρηνοδικεία, για παράδειγμα. Δεν γνωρίζω τους ανθρώπους, δεν γνωρίζω αν είναι σωστοί ή όχι, και επομένως δεν ψήφισα» εξηγεί η Astrid.

ΕΚΛΟΓΕΣ ΣΤΟ ΚΑΝΤΟΝΙ …

Η 6η Απριλίου ήταν η μέρα των εκλογών για το καντονιακό κοινοβούλιο και την καντονιακή κυβέρνηση.  Έλαβαν χώρα σε μια κοινωνία και ένα πολιτικο-κομματικό έδαφος που άλλαξαν σε πολύ μεγάλο βαθμό απ’ το τέλος του Ψυχρού Πολέμου. Στη κεντροδεξιά του πολιτικού χώρου, το FDP (Ριζοσπαστικό Δημοκρατικό Κόμμα) – το οποίο παραδοσιακά ήταν το κυβερνητικό κόμμα – έχανε έδαφος σταθερά απ’ το 1990 , ενώ το SVP (Κόμμα του Ελβετικού Λαού) – ακόμα πιο δεξιά απ’ το FDP – ήταν προηγουμένως ένα μάλλον μικρό κόμμα, αλλά αυξήθηκε η δύναμή του για να γίνει αυτό που είναι σήμερα, το μεγαλύτερο κόμμα. Στα αριστερά , το SP (Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα), με ιδιαίτερα ισχυρές ρίζες στο Winterthur και τη Ζυρίχη, κατόρθωσε να εδραιώσει τη θέση του. Ενώ το SVP πέτυχε να αυξήσει τις θέσεις του στο κοινοβούλιο της πόλης της Ζυρίχης (δημοτικό συμβούλιο)  και στο καντονιακό κοινοβούλιο σε διαδοχικές εκλογές, δε στάθηκε ικανό να αυξήσει σε αξιοσημείωτο βαθμό τη συμμετοχή του στην κυβερνητική εξουσία της πόλης και του καντονίου. Στην καντονιακή κυβέρνηση, δύο απ’ τα επτά μέλη ανήκουν στο SVP. Στη κυβέρνηση της πόλης , το SVP δεν εκπροσωπείται καθόλου. Το περασμένο χρόνο έβαλε ως στόχο να κερδίσει κάποιες επιπλέον θέσεις στο κοινοβούλιο της πόλης αλλά έφυγε πάλι με άδεια χέρια. Στη πόλη της Ζυρίχης , το σοσιαλδημοκρατικό SP, το οποίο υπό κανονικές συνθήκες παίρνει 35% των ψήφων, έγινε το κυβερνητικό κόμμα. Απ’ το 1990, η κατεύθυνση της πολιτικής καθορίζεται απ’ την Αριστερή/Πράσινη πλειοψηφία και το FDP.

H «μεγα-ψηφοφορία» του Μαΐου ακολουθήθηκε από ένα πολύ ζεστό, για την Ελβετία, καλοκαίρι. Μπήκε ένα φρένο στη πολιτική και οι άνθρωποι απόλαυσαν τις διακοπές τους: ένα αναζωογονητικό κολύμπι σε μια λίμνη ή μια παγωμένη μπύρα στη σκιά. Αλλά σύντομα το πολιτικό καραβάνι συνέχισε το δρόμο του: ξεκίνησαν οι εκλογικές καμπάνιες για το ομοσπονδιακό κοινοβούλιο τον Οκτώβριο. H Ζυρίχη μιας και είναι το καντόνι με το μεγαλύτερο πληθυσμό,  στέλνει 34 μέλη στο Εθνικό Συμβούλιο των 200 μελών. Στο Συμβούλιο των Πολιτειών αντίθετα, τα 20 καντόνια – μεγάλα και μικρά – αντιπροσωπεύονται από 2 μέλη το καθένα. Τα έξι, γνωστά ως «μισά καντόνια», (  Basle City, Basle Country, Obwalden, Nidwalden, Appenzell Outer-Rhodes and Appenzell Inner-Rhodes), έχουν ένα αντιπρόσωπο το καθένα. Το Εθνικό Συμβούλιο και το Συμβούλιο των Πολιτειών έχουν ίδιο κύρος και δικαιώματα και μαζί συγκροτούν το ομοσπονδιακό κοινοβούλιο – την Ομοσπονδιακή Συνέλευση.

… ΚΑΙ ΣΤΗ ΣΥΝΟΜΟΣΠΟΝΔΙΑ

Στις κοινοβουλευτικές εκλογές, οι διαδικασίες που έγιναν ορατές ήδη τη δεκαετία του 90, συνεχίστηκαν. Ο αριθμός των ψηφοφόρων στις συγκεκριμένες εκλογές αυξανόταν σταθερά τα τελευταία δέκα χρόνια. Τα αποτελέσματα δείχνουν ότι οι αλλαγές στη κοινωνία μετασχηματίζουν και το κομματικό σύστημα της Ελβετίας – οι εθνικές εξελίξεις είναι αντίστοιχες με τις εξελίξεις στο καντόνι της Ζυρίχης. Οι πιο αξιοσημείωτες αλλαγές στην κατανομή της δύναμης μεταξύ των κομμάτων δεν ήταν μεταξύ Δεξιών και Αριστερών, αλλά μεταξύ των κομμάτων της «αστικής » πλειοψηφίας, η οποία, κάτω απ’ την επιρροή του Ευρωπαϊκού ζητήματος και την αφύπνιση του αγώνα για εθνική ταυτότητα, διασπάσθηκε στα κεντροδεξιά FDP και CVP (Χριστιανικό Δημοκρατικό Κόμμα) και το εθνικιστικά οριζόμενο δεξιό SVP. To SVP έγινε το κόμμα με τη μεγαλύτερη δύναμη στο εθνικό κοινοβούλιο, γεγονός που είχε μια παράπλευρη συνέπεια στη σύνθεση της ομοσπονδιακής κυβέρνησης των επτά, που εκλέχθηκε το Δεκέμβρη του 2003.  Για πρώτη φορά μέσα σε 131 χρόνια, ένας απ’ τους ομοσπονδιακούς συμβούλους δεν επικυρώθηκε, και η «μαγική φόρμουλα» για τον καθορισμό της κατανομής των θέσεων στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση (2 FDP, 2 CVP, 2 SP, 1 SVP) εν ισχύ απ’ το 1959 έπρεπε ν’ αλλάξει.

Η Astrid R. παρακολούθησε αυτές τις εξελίξεις – τις συνέπειες των εκλογών του Οκτώβρη – με ενδιαφέρον. Είχε επίσης τη δυνατότητα να ψηφίσει σχετικά με εννέα καντονιακά ζητήματα στις 30 του Νοέμβρη: κάποια απ’ αυτά μη-αμφιλεγόμενα (όπως η διάκριση των ευθυνών μεταξύ του καντονίου και των τοπικών αρχών) και άλλα αμφισβητούμενα (όπως η αλλαγή στις σχέσεις μεταξύ εκκλησίας και κράτους). Η Astrid R. είναι ευτυχής με το δικαίωμά της να συμμετέχει στη πολιτική διαδικασία λήψης αποφάσεων – ακόμα και αν πολλά ζητήματα είναι πολύ απαιτητικά. Το ίδιο ισχύει σχεδόν για τον καθένα σ’ αυτή τη χώρα στη καρδιά της Ευρώπης, στην οποία κάθε χρονιά είναι χρονιά αποφάσεων.

2. Οι πολίτες στο κέντρο της πολιτικής σκηνής

Όταν οι πολίτες θέτουν το συλλογικό τους πόδι στο γκάζι – ή στο φρένο – παίρνονται σημαντικές αποφάσεις. Διαβάστε πώς οι λαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες και τα δημοψηφίσματα λειτουργούν στην Ελβετία, και κατανοήστε τι συμβαίνει όταν οι πολίτες παύουν να παίζουν δευτερεύοντες ρόλους και παίρνουν τον πρωταγωνιστικό ρόλο στη πολιτική σκηνή.

Οι λαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες δεν μπορούν να τεθούν σε ψηφοφορία απ’ τη μια μέρα στην άλλη. Είναι κομμάτι μιας μακροχρόνιας διαδικασίας η οποία μπορεί να πάρει μέχρι και μια δεκαετία για να ολοκληρωθεί.  Στην αρχή είναι συνήθως μια ιδέα για ριζοσπαστική αλλαγή.

Οι δύο βασικοί πυλώνες της άμεσης δημοκρατίας είναι η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία και το δημοψήφισμα.  Η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία είναι το πιο δυναμικό εργαλείο. Επιτρέπει σε μια μειοψηφία ψηφοφόρων να θέσουν ένα ζήτημα της δικής τους  επιλογής στη πολιτική ατζέντα για το οποίο θα διεξαχθεί δημοψήφισμα. Οι πολίτες έτσι έχουν το δικαίωμα να συμμετέχουν άμεσα στη θέσπιση νόμων, ανεξάρτητα απ’ το αν αυτό αρέσει στη κυβέρνηση ή το κοινοβούλιο. Στην Ελβετία υπάρχει σε ομοσπονδιακό επίπεδο  η συνταγματικού περιεχομένου λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία, και στο καντονιακό επίπεδο η legislative initiative. 100.000 ψηφοφόροι μπορούν να απαιτήσουν μια προσθήκη ή μια αναθεώρηση στο ομοσπονδιακό σύνταγμα. Αν το Ομοσπονδιακό Κοινοβούλιο απορρίψει τη λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία, τότε η πρόταση μπαίνει σε δημοψήφισμα, εκτός αν την αποσύρουν εκείνοι που την πρότειναν.

ΛΑΪΚΗ ΝΟΜΟΘΕΤΙΚΗ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑ «ΙΣΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΓΙΑ ΤΑ ΑΤΟΜΑ ΜΕ ΕΙΔΙΚΕΣ ΑΝΑΓΚΕΣ»

Ας πάρουμε ένα τυπικό παράδειγμα: πριν από λίγα χρόνια (το Μάϊο του 2003), οι Ελβετοί εκλογείς που είναι λίγο λιγότεροι από πέντε εκατομμύρια είχαν τη δυνατότητα να ψηφίσουν  σε ένα ομοσπονδιακό δημοψήφισμα για τη λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία:

«Ίσα δικαιώματα για τα άτομα με ειδικές ανάγκες», η οποία πρότεινε την προσθήκη ενός νέου άρθρου το ομοσπονδιακό σύνταγμα: «Ο νόμος εγγυάται ίσα δικαιώματα για τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες. Προνοεί για μέτρα που θα άρουν και θα  αντισταθμίζουν τα μειονεκτήματα. Θα εγγυάται τη πρόσβαση σε κτίρια και άλλου είδους εγκαταστάσεις καθώς και τη χρήση των θεσμών και των υπηρεσιών που προορίζονται για το γενικό κοινό, υπό τον όρο ότι το κόστος είναι εντός λογικών ορίων (Άρθρο 8 § 4).

Μεταξύ Αυγούστου 1998 και Ιουνίου 1999, πάνω από 120.000 υπογραφές συλλέχθηκαν από όχι λιγότερους από 35 οργανισμούς για τα άτομα με ειδικές ανάγκες.  Στα τέσσερα χρόνια που μεσολάβησαν απ’ την επίσημη υποβολή αίτησης   της λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας και το αποφασιστικό ψηφοδέλτιο, η πρόταση συζητήθηκε απ’ την Ελβετική κυβέρνηση (το Ομοσπονδιακό Συμβούλιο) και απ’ τα δύο τμήματα του ομοσπονδιακού κοινοβουλίου (η Ομοσπονδιακή Συνέλευση) – αλλά απορρίφθηκε και από τα δύο πρωτίστως για οικονομικούς λόγους.

Στη σύστασή της ότι οι ψηφοφόροι θα έπρεπε να απορρίψουν τη πρόταση της λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας – περιλαμβανόταν στο φυλλάδιο το σχετικό με το δημοψήφισμα που εστάλει σε όλους τους ψηφοφόρους πριν τη ψηφοφορία – η κυβέρνηση επιχειρηματολογούσε ως εξής: » Το δικαίωμα άμεσης πρόσβασης στα κτήρια θα είχε σημαντικές οικονομικές συνέπειες και για τη δημόσια και για την ιδιωτική σφαίρα.» Η κυβέρνηση επίσης παρατηρούσε ότι ο νέος νόμος που αφορούσε τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες, ο οποίος έγινε δεκτός ομοφώνως απ’ το κοινοβούλιο το Δεκέμβρη του 2003, και τέθηκε σε ισχύ την 1η Ιανουαρίου 2004, θα αντιμετώπιζε τις υπάρχουσες μειονεξίες.

Η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία «Ίσα δικαιώματα για τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες» δεν είχε πολλές πιθανότητες επιτυχίας στο δημοψήφισμα της 18ης Μαΐου 2003. Με μια συμμετοχή ακριβώς 50%, το 62,3 % των ψηφισάντων (1,439,893) ψήφισαν ενάντια στην πρόταση, ενώ το 37,7% (870,249) υπέρ. Η ελεύθερη πρόσβαση για τα άτομα με ειδικές ανάγκες σε όλες τις περιοχές της δημόσιας ζωής, υπέρ της οποίας εξεστράτευσε η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία, έγινε δεκτή μόνο απ’ τα 3 στα 26 καντόνια – Γενεύη (59%), Ιούρας (54,9%) και Τιτσίνο (54%). Προκειμένου να γίνει αποδεκτή η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία, θα πρέπει και η πλειοψηφία των καντονίων να ψηφίζει υπέρ και όχι μόνο απλά η πλειοψηφία του συνόλου των ψηφοφόρων, όπως επιβάλλεται για όλες τις συνταγματικές τροποποιήσεις στην Ελβετία: το αποτέλεσμα ήταν λοιπόν ακόμα πιο μακρυά απ’ το στόχο που η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία έπρεπε να πιάσει.

Όπως δείχνει το παράδειγμα της νομοθετικής πρωτοβουλίας για τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες, οι λαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες δεν είναι δυνατόν να τεθούν σε ψηφοφορία απ’ τη μια μέρα στην άλλη. Είναι μέρος μιας μακροχρόνιας διαδικασίας που μπορεί να πάρει μέχρι και μια δεκαετία για να ολοκληρωθεί. Στην αρχή είναι συνήθως μια ιδέα για ριζοσπαστική αλλαγή – για παράδειγμα, η αποκατάσταση της ανισότητας ευκαιριών των ανθρώπων με ειδικές ανάγκες.  Στο τέλος μιας λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας όπως αυτή, το σύνηθες αποτέλεσμα είναι η απόρριψη της πρότασης μέσω του δημοψηφίσματος (λιγότερες από μία στις δέκα προτάσεις γίνονται αποδεκτές). Όμως σε πολλές περιπτώσεις, το κοινοβούλιο διανύει ικανή απόσταση ώστε να συναντήσει τους στόχους της λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας είτε άμεσα (οπότε τίθενται δύο προτάσεις  σε ψηφοφορία ταυτόχρονα) ή έμμεσα (όπως στη περίπτωση της νομοθετικής πρωτοβουλίας για τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες) με αντιπρόταση.

«Είναι αλήθεια – χάσαμε σήμερα», παραδέχθηκε ο Mark Zumbühl, εκπρόσωπος τύπου της Pro Infirmis, ιδρύματος για τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες, το βράδυ της Κυριακής, «αλλά την ίδια στιγμή, σημειώσαμε πρόοδο μέσω της πολιτικής μάχης που δώσαμε για μήνες και χρόνια: η ανεπαρκής κατάσταση πραγμάτων που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι με ειδικές ανάγκες στην Ελβετία βρέθηκε στο επίκεντρο της προσοχής ενός ευρύτερου κοινού.»

ΛΑΪΚΟ ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑ «ΣΤΡΑΤΟΣ ΧΧΙ».

Ταυτόχρονα με τη ψηφοφορία για τη «λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία σχετικά με τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες» την 18η Μαΐου, οι Ελβετοί ψηφοφόροι είχαν τη δυνατότητα να ψηφίσουν και για ένα μεταρρυθμιστικό πακέτο που αφορούσε την εθνική άμυνα. Τον Οκτώβριο του προηγούμενου χρόνου, μια μεγάλη πλειοψηφία του κοινοβουλίου αποδέχθηκε μια τροποποίηση πάνω στο νόμο για το στράτευμα, δημιουργώντας τα θεμέλια για τον, όπως λέγεται, «Στρατό ΧΧΙ» (στρατός του 21ου αιώνα).  Αντιτιθέμενοι στη προτεινόμενη μείωση κατά το ένα τρίτο  των ενόπλων δυνάμεων, πρώην επαγγελματίες στρατιώτες χρησιμοποίησαν τη προαιρετική δυνατότητα για να απαιτήσουν δημοψήφισμα σχετικά με την τροποποίηση του νόμου.

Την 23η Ιανουαρίου 2003, υπέβαλλαν 64.196 έγκυρες υπογραφές στην Ομοσπονδιακή Καγκελαρία – στο κεντρικό γραφείο διοίκησης, υπεύθυνο για τα πολιτικά δικαιώματα στη Βέρνη. Όμως, όταν το θέμα τέθηκε σε ψηφοφορία στο δημοψήφισμα της 18ης Μαΐου, μόνο 541.577 ψηφοφόροι (το 24% του συνόλου) μοιράζονταν το σκεπτικισμό εκείνων που αντιτίθονταν στη  μεταρρύθμιση. 76% εκείνων που ψήφισαν (1.718.452 ψηφοφόροι) ενέκριναν το νόμο που πέρασε απ’ το κοινοβούλιο, και τέθηκε σε ισχύ απ’ τη 1η Γενάρη 2004.

Η λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία δίνει τη δυνατότητα στους πολίτες να πατήσουν το γκάζι ώστε να επιταχύνουν τη πολιτική ανάπτυξη  και να εισάγουν μεταρρυθμίσεις. Είναι ο αντίστροφος δρόμος απ’ αυτόν του λαϊκού δημοψηφίσματος. Το οποίο λειτουργεί σαν ένα εργαλείο ελέγχου της κυβέρνησης και του κοινοβουλίου, και δίνει στους πολίτες τη δυνατότητα να πατήσουν το φρένο. Δίνει σε μια μειοψηφία ψηφοφόρων το δικαίωμα να προκαλέσουν ένα δημοψήφισμα για μια απόφαση του κοινοβουλίου.

Στην Ελβετία, το λιγότερο 50.000 ψηφοφόροι έχουν το δικαίωμα να απαιτήσουν τη λαϊκή ψήφο πάνω σε ένα νέο ομοσπονδιακό νόμο (θεματικό δημοψήφισμα). Το δημοψήφισμα θα πρέπει να διεξαχθεί, εφόσον ο απαιτούμενος αριθμός υπογραφών συγκεντρωθεί εντός 100 ημερών απ’ την επίσημη ανακοίνωση του νέου νόμου. Ο νέος νόμος μπαίνει σε εφαρμογή αν η πλειοψηφία των ψηφοφόρων ψηφίσει υπέρ του.

Σχετικά με το θεματικό δημοψήφισμα αξίζει να σημειωθεί ότι απ’ τους πάνω από 2.200 νόμους που έχουν κυρωθεί στο κοινοβούλιο απ’ το 1874, μόνο το 7% έχει αντιμετωπίσει  το δημοψήφισμα. Μ’ άλλα λόγια, στο 93% των περιπτώσεων οι πολίτες έκριναν ότι οι νομοθετικές πρωτοβουλίες του κοινοβουλίου τους ήταν αρκετά καλές ώστε να μην τους αντιτεθούν.

ΠΕΡΙΣΣΟΤΕΡΗ ΑΜΕΣΗ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑ ΣΤΑ ΚΑΝΤΟΝΙΑ.

Οι ψηφοφορίες συνήθως χωρίζονται σε τέσσερις Κυριακές το χρόνο. Αλλά τις χρονιές που υπάρχουν εκλογές για το κοινοβούλιο, μόνο τρεις ή ακόμα, μόνο δύο Κυριακές απομένουν για ομοσπονδιακά δημοψηφίσματα. Το 2003, η κυβέρνηση (Ομοσπονδιακό Συμβούλιο) αποφάσισε ότι όλες οι προτάσεις που ήταν έτοιμες για ψηφοφορία θα τίθεντο στη κρίση των ψηφοφόρων την 18η του Μαΐου.    Αυτός είναι και ο λόγος που επιπρόσθετα στη «λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία για τους ανθρώπους με ειδικές ανάγκες» και στο «δημοψήφισμα για τη μεταρρύθμιση του στρατού», υπήρχαν όχι λιγότερες από επτά ακόμη προτάσεις προς ψήφιση (έξι λαϊκές νομοθετικές πρωτοβουλίες και ένα δημοψήφισμα). Κι αυτό δεν είναι όλο! Τα εργαλεία της λαϊκής νομοθετικής πρωτοβουλίας και του δημοψηφίσματος είναι διαθέσιμα στους ελβετούς ψηφοφόρους όχι μόνο σε εθνικό (ομοσπονδιακό) επίπεδο, αλλά και σε καντονιακό (περιφερειακό) και δημοτικό (τοπικό) επίπεδο επίσης. Και επειδή κάθε καντόνι μπορεί να διαλέξει το δικό του τρόπο συμμετοχής των πολιτών, υπάρχουν ακόμα περισσότερες δυνατότητες εδώ: επιπρόσθετα στη συνταγματική λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία και το επικυρωτικό δημοψήφισμα, όλα τα καντόνια εκτός του Vaud έχουν το λεγόμενο οικονομικό δημοψήφισμα.

Στο μεγαλύτερο σε έκταση καντόνι, το Graubünden,  κάθε έκτακτο έξοδο της τάξης των 10 εκατομμυρίων Ελβετικών φράγκων πρέπει να εγκριθεί απ’ τους ψηφοφόρους με ψηφοφορία. Κάθε έξοδο από 1 έως 10 εκατομμύρια Ελβετικά φράγκα μπορεί να ελεγχθεί απ’ τους ψηφοφόρους με προαιρετικό δημοψήφισμα αν συγκεντρώσουν τουλάχιστον 1.500 υπογραφές (περίπου το 1,2 % του συνολικού καντονιακού εκλογικού σώματος). Ομοίως, για νέες τακτικές δαπάνες – μια ετήσια επιχορήγηση σε μια λυρική σκηνή ή ένα φεστιβάλ τέχνης, για παράδειγμα – απαιτείται υποχρεωτικό δημοσιονομικό δημοψήφισμα όταν το ποσό ξεπερνά το 1 εκατομμύριο φράγκα. Και πάλι, 1.500 ψηφοφόροι μπορούν να προκαλέσουν ψηφοφορία αν το ποσό ξεπερνά τις 300.000 Ελβετικά φράγκα για νέα τακτικά επαναλαμβανόμενα έξοδα.

Ένα άλλο σημαντικό εργαλείο της άμεσης δημοκρατίας στα καντόνια είναι το υποχρεωτικό νομοθετικό δημοψήφισμα, και στους δήμους το διοικητικό δημοψήφισμα. Κάποια καντόνια και δήμοι έχουν το δημοψήφισμα με αντιπρόταση και στο καντόνι της Ζυρίχης υπάρχει επίσης η εξατομικευμένη νομοθετική πρωτοβουλία. Με άλλα λόγια: όσο πιο χαμηλό το πολιτικό επίπεδο, τόσο περισσότερες ευκαιρίες έχουν οι πολίτες να συμμετάσχουν στη λήψη των αποφάσεων.

Η ΠΟΙΚΙΛΗ ΧΡΗΣΙΜΟΤΗΤΑ ΤΗΣ ΑΜΕΣΗΣ ΔΗΜΟΚΡΑΤΙΑΣ.

Αυτή η πολλαπλότητα των αμεσοδημοκρατικών διαδικασιών είναι δυνατόν, σε κάποιες περιπτώσεις, να οδηγήσει σε μέρες ψηφοφορίας με μια μεγάλη γκάμα ιδιαίτερων ζητημάτων για τα οποία πρέπει να παρθεί μια απόφαση. Την 18η Μαΐου 2003, οι ψηφοφόροι στο δήμο του Freienbach της λίμνης Ζυρίχης (τμήμα του καντονίου του Schwyz) μπορούσαν να γράψουν «Ναι» ή «Όχι» (ή να το αφήσουν λευκό) σε 23 διαφορετικά ψηφοδέλτια. Εκτός απ’ τα εννέα ομοσπονδιακά θέματα, υπήρχαν ακόμα τρία καντονιακά και τρία δημοτικά θέματα  – και επιπλέον οκτώ αιτήσεις για υπηκοότητα – για τα οποία έπρεπε να παρθεί μια απόφαση. Ο αριθμός των δημοψηφισμάτων έχει αυξηθεί σημαντικά τις τελευταίες δεκαετίες: όχι μόνο στην Ελβετία, αλλά επίσης στην Ευρώπη και τον υπόλοιπο κόσμο. Υπήρξε μια αύξηση περίπου 35% στην Ελβετία και πάνω από 100% στην Ευρώπη μεταξύ του 1992 και του 2007.

Στα καντόνια και στους δήμους της Ελβετία, ο αριθμός των δημοψηφισμάτων παρέμεινε σταθερά σε υψηλό επίπεδο τις τελευταίες δεκαετίες. Όμως υπάρχουν μεγάλες διαφορές μεταξύ των διαφόρων καντονίων και δήμων. Για παράδειγμα, οι ψηφοφόροι στο καντόνι της Ζυρίχης μπορούσαν να ψηφίσουν για 475 διαφορετικά ζητήματα μεταξύ 1970 και 2003. Την ίδια χρονική περίοδο, μόνο 64 καντονιακά ζητήματα έφθασαν σε ψηφοφορία στο κανόνι του Ticino. Στους δήμους υπάρχουν ακόμα μεγαλύτερες διαφορές. Μεταξύ 1990 και 2000, 848 ζητήματα τέθηκαν στη κρίση των πολιτών στους δήμους του καντονίου της Βέρνης: ακριβώς δίπλα στον καντόνι του Fribourg, μόνο 4 θέματα έφθασαν στη κάλπη μέσα στην ίδια δεκαετία.

Πέρα απ’ τον αξιοσημείωτο βαθμό ομοιότητας στις μορφές – όπως είναι η καθολική εφαρμογή των λαϊκών νομοθετικών πρωτοβουλιών, των λαϊκών δημοψηφισμάτων και των υποχρεωτικών δημοψηφισμάτων – το συνολικό σύστημα της άμεσης δημοκρατίας στην Ελβετία αντανακλά την αξιοσημείωτη πολιτιστική, γλωσσική και θεσμική διαφορετικότητα  μέσα στη χώρα. Με λίγες εξαιρέσεις, τα δικαιώματα των πολιτών είναι περισσότερο ανεπτυγμένα στα γερμανόφωνα καντόνια απ’ ότι στα γαλλόφωνα ή στο μοναδικό ιταλόφωνο καντόνι του Ticino. Αυτό έχει να κάνει κυρίως με τις ιστορικές συνθήκες στα γερμανόφωνα καντόνια που έδιναν περισσότερη αυτονομία στους δήμους τους απ’ ότι οι άλλες περιοχές.

Η προσβασιμότητα και η ανοιχτότητα των εργαλείων είναι αποφασιστικής σημασίας προκειμένου να είναι εύκολα στη χρήση και επομένως χρησιμοποιούμενα σε μεγάλη έκταση. Για παράδειγμα αν στο καντόνι Α χρειάζονται 1.000 υπογραφές για να επικυρώσουν ένα προαιρετικό δημοψήφισμα, ενώ στο ισομεγέθες πληθυσμιακά καντόνι Β η απαίτηση είναι για 10.000 υπογραφές, τότε είναι λογικό να υποθέσουμε ότι θα υπάρξουν περισσότερα δημοψηφίσματα στο καντόνι Α απ’ ότι στο καντόνι Β. Πέρα απ’ τον αριθμό των απαιτούμενων υπογραφών, το χρονικό διάστημα μέσα στο οποίο πρέπει να γίνει η συγκέντρωση των υπογραφών επίσης παίζει έναν σημαντικό ρόλο στην εύκολη χρήση και τη συχνότητα των λαϊκών νομοθετικών πρωτοβουλιών και των δημοψηφισμάτων. Συνολικά, η τάση τα τελευταία χρόνια στην Ελβετία είναι η χαλάρωση των κανόνων της άμεσης δημοκρατίας δηλαδή η ελάφρυνση των προαπαιτούμενων για τη προκήρυξη δημοψηφίσματος.

ΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ ΩΣ ΠΡΩΤΑΓΩΝΙΣΤΕΣ.

Στο παρελθόν, απ’ τα πιο συνηθισμένα μέρη για τη συλλογή υπογραφών ήταν έξω απ’ τα εκλογικά τμήματα τις ημέρες των εκλογών, διότι εκεί μπορούσε να πιάσει κάποιος τους περισσότερους απ’ τους πολιτικά ενεργούς ψηφοφόρους μέσα σε λίγες ώρες. Μετά τη θεσμοθέτηση της επιστολικής ψήφου χωρίς περιορισμούς το 1996, ο αριθμός αυτών που εξακολουθούν να πηγαίνουν στα εκλογικά τμήματα αυτοπροσώπως μειώνεται σταθερά: σε μερικούς δήμους φθάνει μέχρι και το 10%.

Το παράδειγμα της επιστολικής ψήφου δείχνει πως οι συνθήκες για την λειτουργία της άμεσης δημοκρατίας στην Ελβετία είναι υποκείμενες αλλαγών, μια διαδικασία η οποία αναμφίβολα συνεχίζεται – μέσα απ’ την εισαγωγή της ηλεκτρονικής ψήφου και της ψήφου με SMS. Απ’ τη μια μεριά, τέτοιες μεταρρυθμίσεις κάνουν την λαϊκή συμμετοχή στα δημοψηφίσματα ευκολότερη – όπως φαίνεται απ’ τη μικρή αύξηση στη συμμετοχή μετά την εισαγωγή της επιστολικής ψήφου. Απ’ την άλλη, όμως, η ψήφος  απ’ το σπίτι δημιουργεί νέα προβλήματα σε ένα σύστημα στο οποίο η άμεση προσωπική επαφή και ο πολιτικός διάλογος μεταξύ των πολιτών συνεχίζει να παίζει ένα κεντρικό ρόλο.

Ανεξαρτήτως του αν οι πολίτες πατάνε το μεταρρυθμιστικό γκάζι  με τη λαϊκή νομοθετική πρωτοβουλία – ή εναλλακτικά χρησιμοποιώντας το δημοψήφισμα ενεργοποιούν το φρένο κινδύνου – μέσω των εργαλείων της άμεσης δημοκρατίας παίρνουν τη δική τους θέση στο πολιτικό σύστημα δίπλα στα κρατικά όργανα, όπως η κυβέρνηση και το κοινοβούλιο. Σε αντίθεση με κάθε άλλη χώρα στο κόσμο, τροποποιήσεις στο σύνταγμα αποφασίζονται απ’ τους πολίτες ως η υπέρτατη εξουσία: σ’ αυτές τις περιπτώσεις, ο ρόλος της κυβέρνησης και του κοινοβουλίου είναι μόνο συμβουλευτικός προς τους πολίτες.

Έτσι όταν οι Ελβετοί ψηφοφόροι λένε «Όχι» στη πρωτοβουλία  για τα άτομα με ειδικές ανάγκες και «Ναι» στη μεταρρύθμιση του στρατού, δεν παίζουν δευτερεύοντα ρόλο, αλλά το πρωταγωνιστικό στο εθνικό πολιτικό δράμα.

Advertisements
Gallery | This entry was posted in για μελέτη and tagged , . Bookmark the permalink.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s